vignetenkleur.jpg (4514 bytes)

INHOUD

VOLGENDE

VORIGE

thgregorius.jpg (2651 bytes)

AFBEELDING

vignetc.jpg (2292 bytes)

HEMEL & AARDE

door ED SCHILDERS

logo.jpg (12658 bytes)

Het Maken van Boeken
Woort - Patroon - Hand - Modern - Geheim - Claeus - Missie


Eigenlijk wlde hij helemaal geen paus worden. In een uiterste poging om aan zijn benoeming te ontsnappen probeerde hij Rome nog te ontvluchten in een ton op de rug van een ezel, maar de gelovigen wisten hem te vinden. Op 3 september van het jaar 590 werd Gregorius de Grote de nieuwe paus. Papa est.

In Ornamenta ecclesiae, een catalogus van een tentoonstelling over kerkelijke kunst, staan drie middeleeuwse portretten van Gregorius. De situatie is steeds dezelfde: hij peinst. Naast hem zit een secretaris met een Schoevers-opleiding, die zijn dictaat snel kan notuleren. Op de schouder van Gregorius zit een witte duif: de Heilige Geest die hem inspireert. Het merkwaardige is echter dat tussen Gregorius en de secretaris een gordijn hangt, en dat de secretaris daarin een gaatje prikt.

Wat dat gordijn betekent, dat weten de kunsthistorici van Ornamenta Ecclesiae blijkbaar niet. Ik vond de oplossing in de Gulden legende, de verzameling heiligenlegenden uit de dertiende eeuw van Jacob van Voragine.

Gregorius was een merkwaardige man: hij wilde ook al geen schrijver worden. Toch schreef hij een aantal belangrijke religieuze boeken, en van zijn vele brieven zijn er honderden bewaard gebleven. Toen een van zijn correspondenten de door Gregorius geschreven commentaren op het bijbelboek Job prees, antwoordde hij per kerende post dat hij geen prijs stelde op zulke lovende recensies en dat de briefschrijver beter het boekenweekgeschenk van de heilige Augustinus kon lezen.

Terecht zijn in de legendevorming een aantal wonderen die zich rond de persoon van Gregorius voltrokken hebben, in verband gebracht met zijn liefde voor het boek en de pen. Hij zou bijvoorbeeld eens een monnik die zich misdragen had uit de kerk hebben gestoten, en later spijt hebben gekregen van die strenge straf; excommunicatie betekende immers dat de monnik na de dood niet naar de hemel maar naar het hellevuur zou gaan. Toen de monnik inderdaad korte tijd later overleed, besloot Gregorius op diens dode lichaam een brief te leggen: een verzoek aan God om clement te zijn. De monnik verscheen later aan Gregorius om hem te bedanken.

En ook als lezer had Gregorius een reputatie. De paus had hem op reis gestuurd om de Engelsen te gaan kerstenen, maar het Romeinse volk eiste zijn terugkeer. De achtervolging werd ingezet, maar Gregorius had een schier onoverbrugbare voorsprong van drie dagreizen. Door een wonder werden de zwaluwen ingeschakeld, en toen die hem inhaalden, zagen ze hem zitten lezen. Ze zongen dat hij daarmee moest voortgaan, en hij las drie dagen lang, zodat de achtervolgers hem konden inhalen. Hij wilde niet, maar hij ging toch mee terug naar Rome.

Gregorius heeft twee biografen. De laatste heette Jan, en terwijl Jan in de negende eeuw aan de levensbeschrijving van Gregorius zat te werken, kreeg hij in het holst van de nacht bezoek van een verschijning die de duivel bleek te zijn. Satan schopte Jan z'n schrijflamp uit, en probeerde in het donker het manuscript te roven. Gelukkig verschenen toen ook Gregorius zelve en Sint-Nicolaas, in zijn tijd een gekende vechtersbaas. Dat liep slecht af voor de duivel.

Onze prenten met het gaatje in het gordijn laten echter niet Jan zien, maar Gregorius' eerste biograaf, zijn secretaris, Petrus Lombardus. Na de dood van Gregorius, in het jaar 604, werden namelijk door kwaadwillende kritici roddels over hem verspreid, en in Rome gingen stemmen op om zijn werken te herwaarderen met de brandstapel. Toen heeft Petrus, om de schrijversreputatie van zijn meester te redden, het geheim van de secretaris geschonden. Petrus bekende dat hij, letterlijk, mocht doodvallen, als hij niet mr dan eens gezien had hoe tijdens de dictaten van Gregorius een duif uit de hemel was nedergedaald, de Heilige Geest, die Gregorius de heilige teksten in het oor had gefluisterd. Gregorius had nooit gewild dat hij, Petrus, dat geheim zou onthullen, maar nu het op boekverbranding aankwam, had hij geen andere keuze.

Het gordijn stelt het geheim voor. De pen van de secretaris onthult het.

De legende eindigt prachtig. Want Petrus wlde uiteraard niet doodvallen, maar hij had het geheim geschonden en dus viel hij: dood. En toch werden de boeken van Gregorius niet verbrand. Want zie, uit het uitspansel daalde een duif neder, en die nam de ziel van Petrus mee naar de hemel.

Het kan ook een zwaluw geweest zijn.



AFBEELDING

Het verhaal van Gregorius de Grote. Omslag van Ornamenta Ecclesiae, deel 1 (tentoonstellingscatalogus); Anton Legner, Kln 1985.

gregorius.jpg (64391 bytes)

Terug naar tekst.

vigneta.jpg (3816 bytes)