INHOUD VAN SCHILT
HOME

BRABANTS

AUTEURS
TEKSTEN
INTERVIEWS
SPECIAAL
HEILIGE BOONTJES


Print deze pagina

ELIE VAN SCHILT

Un paor momentjes vur wet ouw monumentjes


Och de miste meessen denken det vruuger in Tilburg net z was as ut nou is, mar des hillemal nie waor.

Vruuger had Tilburg veul schons on ouwe gebouwen, on strotjes en ok on echte monumenten. Monumenten daor ge on kond zien: "Des echte kunst, mee liefde gemokt, om ur Tilburg mee te vursieren."

Un strotje als ut Vincentiusstrotje, ut zou nou nie mir meugen, mar toch hee ut strotje un bepolde uytstraoling.

Vruuger, ginne brok ouw zer, gin duykplank, ok gin ouw sluysdeur of drie brokken steen neffen elkaar en de meessen ws maoken det kunst is. Kunst wordt nou alln mar gemokt om unne kwak geld as kunstenrs-subsidie te beuren. Ze donderen tegesworrig unne hp ouw fietsen bij mekaar, un paor ouw wasbakken urtussen en unne grte kaai ur boven op en det noemen ze dan kunst.

Ziedde de kunst dan nie in zitten dan bende unne kunst-analfabeet.

Nim nou uns ouw stadhuys, ut strolde iets uit, veur op de stoep die schne dubbele trap. Onder die trap un kln deurke, daor waren nog de cellen vur boeven die efkes op waoter en brd moessen, of efkus daor blven om wir nuchter te worren.

Ok zwervers, nou noemen ze die vort 'Daklozen'. Toen moessen we gin zwervers, die gingen van daor uyt nor Veenhuyzen en daor moes gewerkt worren vur de kost.

Dus kamp Veenhuyzen is ok ergens un kultuurmonument, sunt det is afgeschaft, want in deze td, ut kamp z nie grt genoeg kunnen zn.

Gingde bij de Heikese kerk staon en kkte dan nor ut ouw stadhuis, dan zaagde kunst van unne architect van Tulder die hil zun kunnen had aongewend om ur iets schns van te maoken.

Alles paaste bij elkaar,onder ut souterrain, dan de begaone grond mee zun zis boograomen, daoraachter lagen de trouwzaolen, un zaol waor ze vergaderden en dan op de irste vurdieping de kaomer van dun burgemister en de kaomers van zun wethouwers.

Ur was nog un kunstwerk in ons stadhuys. Alln vur de Kningin, un speciale plee, mee daorin unne closetpot in ut Delfs blauw. Ik geleuf nie det ie t is gebruykt, mar goed k, want ut Delfs blauw was z schn, sunt om daorop te gaon zitten poepen.

Waor de pot gebleven is? Ik z nie weten waor ik um moes zuuken. Mar ik z'm toch wel us unne keer willen zien, die Tilburgse kninklukke trn, speciaol gemokt vur de kningin om mee dur blte gat op te gaon zitten.

Mar alles is weg, ons kunstwerk oe ouw stadhuys, gebouwd in 1849, mar dur toedoen van un paor cultuurbarbaren gesloopt in 1971. Honderd twintig jaor ouwe kunst wier dur un paor slopers afgebroken en we kregen trug unne breeie weg, waor nog meer kunst vur gesloopt moes worren.

Ut was sunt, neffen ut ouw stadhuys stond de 'boterhal', op ut list gebruykt als gruunteveiling, die hebben ze ok gesloopt, mar daor hoefde ze gin sunt van te maoken, die hal heurde daor hillemal nie thuys en ut was nog un lillek gebouw k.

Wet ur wel thuys heurde was de vismert, gebouwd as unne halve cirkel, un dak erboven z det de vissen in de zomer nie in de zon kwamen te liggen, hardstnen taofels die goed geschuurd konden worren, un smeedzer hek erveur, un schn vismert op de punt van de Kningswaai.

Links van ut ouw stadhuys op dun hoek van de bisschop Zwijsenstraot stond ok nog un stukske kunst, un gedenktken vur burgemister Jaansen, ut wier ontworpen dur ne Haarselhorst in 1904 en wier irst op dun Heuvel gezet, ut was un schn gedenktken, Schn smeewerk, bovenin 5 lanteerns, ik denk det die toen nog op gas braanden, onderaon un hardstnenblok, mee daorin gewerkt un drinkfontein. Die moes in irste instantie de waoterpomp vervangen die op dun Heuvel stond. Dus de waterpomp stond op dun Heuvel. Kk ik nor ouw tkeningen van de mert, daor stond gin pomp, nou staot ur wel n, mar die staot ur un bietje vur Piet snot, want ur komt gin waoter uyt.

Mar toen kregen we in 1924 un ouw standbild van Willem II z mar vur niks van dun Haag waor ut irst stond, mar daor won ze um niemir hebben en dochten die Willem hee nog un tedje in Tilburg gewond, misschien willen ze um daor wel, dus op de plek waor Willem II irst stond, dus nie de plek waor tie nou stao, daor was irst un pomp, dur hebben zelfs nog meer pompen gestaon, z as de benzinepomp van Garage Knegtel.

Tegenover deze fontein vur ut paleis raadhuis stond ok nog un gedenknaold, hillemal van hardstn en mee marmeren tekstplaoten, dees monument wier opgericht in 1874, sjuust op de plek waor vruuger ut huys stond van Willem II, daor is ie in 1849 ok dd gegaon, mar ut is allemal weg, op de plek waor vruuger de kning dd ging, ut is nou ok weg en daor rijn nou de auto's, ok gin fontein mir, was toch hendig as ge dorst had, want vruuger kon iemand nie zmar un caf binnenlpen vur un glas bier, was te duur vur erm meessen en die wonden er toen veul in Tilburg. Ok veul rke, mar die mokte wel det de erme, erm blven.

Dan stond ur nog un appart gebouw, ut leek un bietje op ut paleis raadhuis in ut kln en ut bleek ok un bietje te kloppen. Die straot hiette toen de ' Monumentstraot ' Hoe kan ut ok aanders.

Zo'nne Kning as Willem II die vruuger in Tilburg wonden, die had unnen Intendant, of rentmister, tegesworrig zon ze zeggen, unne particuliere secretaris, unne mees die alle karweikus op moes knappen waor Willem II zelf gin zin in had. Nou daor was det huys vur gebouwd, naderhaand zaat er nog ut Natuurhistorisch en ut Volkenkundig missiemuseum in, die zitten nou in de ouw ambachtschool op de Sporlaon tegenover de busstations. Ok un hl schn gebouw, mar is ok nie as ambachtschool gebouwd, ut was irst un villa van un rke fabrikaanten familie. In 1904 wier ut pas geopent as ambachtschool.

Dan hebben we natuurluk ons paleis raadhuys, oorspronkeluk gebouwd as woonhuys vur Willem II, in 1847 wier dur hum dun irste stn gelee, mar toen ie in 1849 zomar inneens dd ging, toen was ut paleis nog nie klaor, dus hij heet er nt in gewond.

Dun aonnemer Adriaan Goyaerts kun dus ut paleis niet aon Willem II opleveren

De erfgenamen waren nie krenterig en gaven ut aon de geminte en toen wier ut de irste Tilburgse HBS, mar toen was ut nog un Rijks Hogere Burger School.. Die heet er aacht en zestig jaor plezier van gehad, in 1934 ging ut wir terug naor de geminte, ut wier hillemal verbouwd dur unne toen bekend staonde architect ' Oscar de Leeuw ( Daor is geleuf ik laoter nog un straot naor vernoemd ) In 1936 Stond ut vort in de Tilburgse annalen als " Paleis Raadhuis " Dus Tilburg had en h nou nog net as Amsterdam ok un ' paleis '

Ok deze gebouwen zen vur men monumenten en ok nog architectonische kunstwerken, ginne vierkaante blok stn van weet ik hoeveul verdiepingen, n un gebouw det ur uytspringt, mee tierlatijntjes en conturen. Ut hoefde toen nie z hg, alln de kerktorens en de fabrieksschorstnen die staken boven de stad uyt en bepolde ut gezicht van Tilburg. Nou zeggen ze vort ' de skaailijn '

Vur det paleis klaor was, in 1933 wier aon de vurkant vur ut smeedzren hek nog un monument opgericht vur Monseigneur Joannes Zwijsen, hij was goed bevriend mee Willem II. Ut was un hl schn monument, hillemal van natuurstn, mar ok de monseigneur moes ophoepelen en wier tegen de zijkaant van de Heikese kerk aongeplekt, ginne natuustnen aachtergrond, alln nog un paor bronzen plaquette's mee daorop de spreuk " Sic transit gloria mundi " Ouw misdienrs en koorzangers weten wet betkund. Mar ut vurdl vur dun Monseigneur, hij kan nou z de Bisschop Zwijsenstraot inkken

Mar as ge toen van de monseigneur uyt nor ut paleis keekt, unne schne vijver mee daorin fonteinen, die bij bepolde festiviteiten ok nog wieren verlicht, kek z iets is schn om te zien, vurral vur erm meessen die mistal alln mar un lempke van 40 watt konden laoten braanden boven de taofel, meer watt was te duur.

Waor toen die schne vijver laag ligt nou un parkeerterrein waor bij trouwen en vur aongifte van geboorte en rouw de meesen durre auto meugen parkeren en mee de Kermis staon ur mallemeulens en aandere spullekus vur kender. Mar de verder rest van ut jaor is ut mar un kouw stnen bedoening, waor niks schons mir on af is te kken.

Neffen ut geminteluk adminstratiekantoor staot ur vort unne hlle grtte bak mee waoter die ze over laoten lpen, det noemen ze nou vort kunst. Ons moeder was dus un kunstenares as ze vergaat de kraon boven de wasteil op tijd dicht te draaien, want die liep dan ok over.

As ge kkt op de mert, de Zomerstraot of de Heuvelstraot nor de gevels van de winkels en daorboven waor de winkeliers wonden, dan zaagde architectonische bouwkunst en nie die toepertoe ut zelfde huyske un hl straot lang of un hl buurt grt. Toen bouwde de rken en ok de middenstanders dur gen villa of huys z as ze ut zelf won hebben, as ge nou op de mert gaot staon en kekt nor de Heuvelstraot, dan kunde nog un kln bietje zien hoe ut vruuger was.

Ok in de St. Jozefstraot, Willem II straot en ok op de Sporlaon, daor kunde nog kken nor ouwerwetse architectuur. Niks allemal mar rcht toe deur, n ge moest kunnen zien ' Hier wont iemand ' Ut begon al mee de vurdeur, dikkels dubbel en hg, ge kont ur mee de koets z binnen rijn. Mistal un balkon, hillemal van hardstn ur boven, alle raomen rk versiert mee ornamenten. Die ut nog beter konden betaolen zette ur ok nog dikkels un kln torentje op. De villa on de Tivolistraot mee in zun torentje in ut lein dak gewerkt, lichtkoepeltjes van zink, die speciaol in Frankrijk wieren gemokt.

Veul villa's hadden toen ok un zg. Fraanse kap. Dus irst de goot, dan un bekaant rcht staont gedilte van un paor meter hg bedekt mee lein en dan hillemal boven un zinken dak. Nou wonen de rken vort in bungalows mee un stuk gazon er omheen, maar ut zen nou nie bepold huyzen waor de architectuur van afstraolt. Ze kunnen ok nie mir z grt bouwen, on dienstmeskus is niemir aon te komen en tuynmannen zen ok vort hl duur.

Gaon we nor dun Bredaoseweg, ut kerkhof mee al zun bilden, jood van Raok mokte ur sunt van om ze bij ut ouw zer te gooien, gelukkig mar, aanders waren we ur al un stel kwt gewist. Kek nor onze waotertoren, toen wier er nie gezee, ' Hij hoeft alln mar functioneel te zn ' n toen gingen ze unne waotertoren bouwen die gezien mg worren, en hij wier gezien en hij maag nog gezien worren, meer as honderd jaor laoter staot ie nog fier op ansichtkaorten die nor alle dlen van de wereld vurstuurd worren.

Tilburgse meessen die al meer as veftig jaor in Canada of Australi wonen laoten daor de meesen die kaorten zien en zeggen dan nog frt " Kek des onze waotertoren " des nou vort wel " Water tower " geworren, mar toch.

Kekt in Tilburg rond nor al die kerken en klosters dietur gebouwd zen, gao die kerken en klosters binnen en de kunst krult oe tegemoet. Vurral die ouw klosters net as de trappisten, ut missiehuys on dun Bredaoseweg, ut kloster on de klosterstraot. In die td bekende architecten, kunstschilders en bildhouwers en houtsnijrs kwamen opdraoven om vurral de klosterkapellen de kerken op te sieren. Prikstoelen mee houtsnijwerk, waorvan ge nou zegt ' Hoe konden ze ut maoken ' Altaren mee natuurstn, hout ingelee mee bladgoud, ut mg toen un paor centen kossen.

Mar kunstschilders as Karel Appel of Mondriaan die hadden toen nog gin korst brd op de plank gehad. Iemand as Anton Heyboer mee zun huys vol vrouwen of z iemand as Herman Brood, die hadden ze subiet afgevoerd nor un inrichting waor mr meesen zaten die ze nie op un rijke hadden en dochten desse kunstenrs waren.

As ge toen as kunstschilder unne bm schilderde, dan keekte ur naor en heurde as ut ware de blaoikus ritselen. Mar nou, hedde drie keer un museum bezocht en dat witte nog nie wet ur op un schilderij staot. Ze restaureren ze soms mee de verfroller en vraogen dan twee ton as arbeidsln.

Mar nie alles hoeft kunst te zn, veul aander dingen die ge mist, pak de Lindenbm op dun Heuvel, om die te behouwen hadden ze van men hil dun Heuvel vur verkeer af meugen sluyten. Mar helaas, we hebben ginne lindebm mir, wel unne fietsenkelder en unne hp roestvrij staol. Dun Heuvel , ut is vort net un fabriek desse on ut bouwen zen mar nt afkomt. Ut nigste wet nog echt is. De Heuvelse kerk mee zun heilig hartbild er veur.

Moessen wel in de kraant zetten det hart nie echt van goud was, aanders hadden de dieven ut er allang afgebeiteld.

Kek nou nog even nor ut Wilhelminapark. Aongelee dur unne bekende tuinarchitect en desser on te zien. Vruuger twee levensgrtte herten mee un machtig gewei on iedere kaant van dun ingang. Ik weet nog as knd hoe bij de verjaordag van de Knegin op ut gewei sinasappelen wieren gestoken, dus ok de herten oranje boven. In ut park un muziekkiosk, unne Wilhelminabm mee un schn smeedzeren hek er omheen mee nog un bronzen plaquette waorop stond, wanneer en vur wie dun bm was geplaant.

Unne kiosk waor regelmaotig un hermenie zaat te speulen, unne schne vijver mee indjes en un fontein en un artistieke houten brug. Schn goed onderhouwen gazons.

Ut was toen dun orlog vurbij was, hadden ze hil ut park mee floodlight in allerlei kleuren versiert, as ut donker was, ut was z schn, meessen van alle kaanten uyt de stad en ok van rond Tilburg kwamen er nor kken. Op de kiosk spulde dan verschillende hermenien. Toen kon ut nog in Tilburg, mar toen hadden we ok nog gin duur concertgebouw, waor bekaant gin man nor toekomt en dieter wel komen meugen ze gerust de prs laoten betaolen det kost, die hebben gin subsidie ndig.

Mar nog efkus ut Wilhelminapark . Peerke Donders in un appart parkske en ut pliesieburo om erop te paassen.

Wessur nog van over ? Ze kunnen ut tegesworrig onderhaand wel ut Sodom en Gomorra park noemen, n det hee niks mee kunst te maoken.

In de Reeshof zen ze ok un nuuw park aon ut aonleggen, tenminste wesse nou vort un park noemen, dun ingang is unne breeie asfaltweg, aanders moette ze misschien van dur fiets of durre brommer afstappen asse ut park willen bezuuken en det kunde de meessen nie aon doen, ur is unne spultuyn en un baon om te rolschotsen of weet ik wet die dingen nou vort hietten, lekker onder gespoten dur ' graffitie ' Jao er zen ok banken mar nie vur ouw meessen, ut zen hardstnen banken, 's wenters lopte un kou op oe blaos op en 's zomers verbraande oe billen.. Ok is er unne vijver, mar as ik dees park vergelk mee hoe ut vruuger was in ut Wilhelminapark, dan is ur wnig tuyn-architectuur te vnen. Eerluk is braaf. Komt allen kken nor ut nuuw Reeshof Park, ut is wel efkus zuuken, mar zo gauw ge unne hp lege blikskus ziet liggen en un sort kln fietsbaontje volgespoten mee allerlei sorten verf, dan bende in ut nuuw Reeshof Park.

Kekt eventjus rond en ge ziet ok hier en daor unnen bm staon, ok ligt ur nog unnen grte plaas mee waoter, echt meessen dan bende in ut " Reeshof Park "

Mar dan witte ut in ieder geval as iemand de weg vraogt.

De fabrieken vruuger, ut waren nie allemal schn gebouwen, mar er waren ok veul fabrikaanten die ur un paor centen vur over hadden om de vurgevel, de fabrieks-schorstn en ut kantoor un schn vurkomen te geven.

Soms stonden ze dan veul schonder op ut briefpapier as desser uyt zagen, maar die brieven gingen nor veul vremde laanden en daor zin ze dan ' In Tilburg hebben ze en hadden ze schn fabrieken ' Ik denk hierbij aon de Melkfabriek beter bekend as de CTM. Aon BEKA, waor nog un stuk van is blven staon en ok de fabrieksschorstn.

AB is ok nog steeds in gebruyk, maar niemir vur ut maoken van wollen dekens.

Thomas de Beer is un kunstenrs galerie geworren en Criesje Mommers is vort ut Textielmuseum.

Mar as ge nou die industrieterreinen bekekt ! Loven, de Kraaiven, de Vossenberg en ut Laar. Bedrfsgebouwen ! Ut zen allemal vierkaante blekken koektrommels, ut n un bietje grter as ut aander, mar kunst of echte architectuur is ur nie te vnen.

Vur ut Laar wil ik un uytzondering maoken, daor is n bedrfsgebouw te vnen det boven alles uytstikt. Waoter rondom, echt , ik mn det Haons is, die heet er un paor centen on gespendeerd om ur iets schons van te maoken.

De rijksgebouwen, twee precent van de bouwsom maag worren besteed on kunst, mar as ge dan ziet wetter vur die twee precent gemokt wordt, dan schieten de traonen in oe gen.

Durrum, ik ben blij det we nog un kln bietje over hebben van vruuger, laoten we er zuynig op zn. Op ons Haaikusse kerk, ons Gurkusse kerk, ons Hasseltse kapel, op onze waotertoren, ons missiehuys aon dun Bredosse weg, ut kloster op dun Ouwe dk, ut Trappistenkloster mee zun brouwerij en nog meer dingen die ik vergeet om op te noemen mar beslist ut bewaoren werd zen vur ons nogeslacht.

Tilburg zelf was vruuger ok un schn monument en un schn stad, we weten ut allemal de Heuvelstraat mee zun Chineese kaaikus van 17 miljoen die wordt vort mee un machien schn geschrobt, mar vruuger hoefde de geminte nie te schrobben en Tilburg was toch schn, iedere week wier de stoep vur ut huys geschuurd me ut sop det overbleef van de waas doen. Ze doen ut nou vort mee unne wasautomaat en dan hedde ok gin sop mir om te schuren, ut wordt nou z dun afvoer in gepompt.

Over monumenten en kunst in Tilburg zal ik heus nie alles hebben verteld, over cultuur valt ur un hl boek te schrven, men gedaachte was ' As ik er un bietje over vertel dan gaon de ouwere meessen ok denken van det wasser nog en daor stond ok nog un monument, dus ze bekken Tilburg even hl aanders as desse gewoon zen en zien dan ok veul meer. Dus meessen as ge straks waor ok in Tilburg lopt of fiets, kekt gerust even rond, ok in de td van dun euro, kken in de buytenlucht kost nog net z veul as vruuger ' Hillemal niks ' En ut is sunt van zon gratis kado gin gebruyk te maoken.