CUBRA

INHOUD PIERRE VAN BEEK
HOME 

Pierre van Beek - Heemkunde-artikelen

Redactie: Ben van de Pol - Foto: Archief Pierre van Beek

 

40.000 graven onder 20.000 kruisen

Het Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 14 juni 1969

 

Lommel - Duitse begraafplaats - Archief Pierre van Beek

 

Er ligt een veld van veertigduizend graven, gedekt door twintigduizend gelijkvormige kruisen op slechts 65 km van Tilburg. En weinigen die het weten. Het betreft hier het grootste Duitse soldatenkerkhof van wereldoorlog nummer twee op het gehucht Kattenbos nabij de Vlaamse grensplaats Lommel, loodrecht ten zuiden van Luiksgestel. Het is een indrukwekkende dodenakker, die niet alleen imponeert door zijn uitgestrektheid van 16 ha en zijn aanleg, maar daarenboven ook nog door de plaats van ligging: een eind van de verkeersweg verwijderd op hooggelegen zandig terrein, te midden van uitgestrekte dennebossen, waaraan heel dit gebied van Kattenbos zo rijk is. Een bezoek aan deze plaats vormt een onvergetelijke ervaring. Het roept een hele scala van gedachten op, die lang nawerken en waarbij men zich betrapt op de onweerstaanbare wens hier zeker nog eens, beter beslagen en meer gerijpt dan de eerste keer, terug te komen.

Hoe ontstond hier bij Lommel dit reuze-oorlogskerkhof? Geen veldslag, geen militaire gebeurtenis van grote betekenis is verbonden aan de naam van dat Kempische Lommel, dat eigenlijk nog tot 1839 bij Nederland heeft gehoord en nadien tegen ons huidige Luiksgestel geruild werd. Het is z begonnen in die stille, hoge bossen. Tijdens de gevechten in Belgi en Duitsland, met name bij Aken, in het Hrtgenwoud en bij het bruggenhoofd Remagen, begroef de Amerikaanse Gravendienst de Duitse gesneuvelden op zijn strijdgebied voorlopig op vijf verzamelkerkhoven. Dat waren toen Henri-Chapelle, Fosse, Overrepen, Neuville-en-Condroz en... Lommel.

 

Centraal punt

In de jaren 1946-1947 werden alle gevallenen van de vier eerstgenoemde plaatsen naar Lommel overgebracht. Nadat in 1946 de Amerikanen de voorlopige Duitse verzamelplaats aan de Belgische autoriteiten hadden overgedragen, brachten dezen alle op Belgisch gebied gevallen Duitsers naar Lommel. Daaronder bevonden zich ook nog de 541 Duitse doden uit de Eerste Wereldoorlog, die op het kleine soldatenkerkhof te Leopoldsburg hun laatste rustplaats hadden gevonden. Dit kerkhof alsmede de andere kleine, over 't Belgische grondgebied verspreid liggende oorlogskerkhoven werden met de concentratie te Lommel opgeheven. Later werd dit kerkhof, dat in zijn oorsprong eenvoudig van aanleg was, aan de Duitsers overgedragen met name aan de Volksbund Deutsche Kriegsgrberfrsorge E.V., die het tot het huidige monument maakte en er ook een echt Duits stempel op drukte. Lommel vormt nu ook het centrale punt van waaruit de Duitse oorlogskerkhoven in Belgi van de Eerste Wereldoorlog verzorgd worden.

De toegang tot het kerkhof bevindt zich aan de noordkant. 't Ingangsgebouw met twee vleugels omsluit een ruime erehof met colonnade, die aan de zuidkant wordt afgesloten door een crypte op de achterkant waarvan men in grote letters onder de jaartallen 1939-1945 leest: "Hier ruhen Deutsche Soldaten". Boven op de crypte verrijst een bijna zes meter hoge kruisigingsgroep. De twee figuren onder het kruis Maria en Johannes zijn 3.30 meter groot en wegen elk zevenduizend kilo. De hele groep werd gehouwen uit vier blokken harde basaltsteen welke blokken een totaalgewicht hadden van 93 ton. Na de bekapping bleef er voor de groep nog een gewicht van 39 ton over. Het geheel werkt zwaar en massief. Typisch Duits.

 

In de crypte

Het inwendige van de crypte wordt gevormd door bakstenen booggewelven, die steunen op vier massieve met kapitelen versierde kolommen. In een inzinking van de natuurstenen vloer ligt in het midden van de crypte het in hardsteen gehouwen beeld van een bijna drie meter grote, dode soldaat. De driedelige achterwand van de crypte draagt in het middenvak bijbelse taferelen in goud-mozaek, rechts en links geflankeerd met de volgende teksten in eenzelfde goud-mozaek uitvoering. Links: "fne dein Herz der Ehrfurcht vor dem Opfer unserer Toten". Rechts: "Bewahre in deinem Gewissen die Mahnung der Kreuz zum Frieden". De wand aan de voorkant werd eveneens uitgevoerd in mozaek met bijbelse voorstellingen.

Het is er koel onder de gewelven, waar de soberheid van lijnen, hier en daar een krans op het midden van de zijwanden, en het uit het zuiden door de getraliede poorten binnenvallende daglicht 'n stemmingsvolle sfeer wekken. Door het motief van de uitbeelding en het licht door twee bronzen tralievensters krijgt ge de indruk alsof de dode zich opricht om de weg naar de eeuwigheid te gaan.

 

Confrontatie

Wie dan uit de schemer naar buiten treedt, wordt overrompeld door de plotselinge confrontatie met de veertigduizend doden. Een indruk, die nog sterker werkt als ge door de smalle trappen aan de buitenkant van de crypte tussen de muren van de zwarte lavasteen naar boven klimt tot aan de voet van het kruisigingsmonument. Hier liggen ze dan, de 40.000 doden, twee bij ieder betonnen kruis, ingedeeld in blokken van telkens twee maal veertig man. In n oogopslag overziet ge van uw verheven standplaats twintigduizend kruisen in eindeloos lijkende rijen in perspectivische vernauwing tot aan de zuidgrens van het kerkhof. Hoe ge u ook wendt of keert, recht naar het zuiden, naar oost of west, altijd weer marcheren die kruisen in lange starre linies. Als ge lang tuurt - en ge doet dat onweerstaanbaar - vloeien al die kruisen op hun gladgeschoren bruine heidebanen tussen de al even gladgeschoren groene grasbanen ineen tot een enorm mozaek van de dood. Als waarschuwing en vermaan...

Hoewel men op Kattenbos nogal wat geaccidenteerd terrein aantreft, ligt het hele kerkhof vlak als een biljart en aan vier kanten ingesloten door dennebossen. Zelfs als ge op de verheven crypte staat, zal uw oog aan geen van vier windstreken ook maar iets anders dan bos ontdekken. En nergens steekt er een spits van een kerktorentje boven uit. Deze omstandigheid accentueert wel in hoogst bijzondere mate de rust van dit veld der veertigduizend. Het wordt als het ware losgemaakt van de binding met de wereld om rechtstreeks in confrontatie te staan met het tijdloze van een eeuwigheid, die op deze zonnige dag spreekt vanuit een strakblauwe hemelkoepel.

Als ge dit alles ervaren hebt, is het wel tijd af te dalen van uw standplaats en over het groene tapijt van de gazons voort te schrijden langs de graven, waarmee ge geen directe maar toch eigenlijk wel een breed-menselijke relatie hebt. Grotere soberheid dan op de kruisen kon er wel niet betracht worden. Zij voeren niets anders dan een naam, niet eens een leeftijd. Maar alle leeftijden zijn hier vertegenwoordigd van nauwelijks achttien tot aan de zestig jaar, zo lezen wij op een prospectus. Sommige graven dragen glazen potjes voor een waxinelichtje, hier en daar een klein bloemstukje. Dat zullen er meerdere worden naarmate de zomer verder schrijdt, maar de meeste graven zullen nooit bloemen krijgen. Zij zullen het altijd moeten doen met die ene naam en dat zelfs nog niet eens, want heel wat kruisen vermelden slechts: "Ein Deutscher Soldat"...

 

Studieobject

Ge kunt niet op het kerkhof komen of er zwerven Duitsers rond en op de parkeerplaats staan hun auto's. In de zijgevel van het ingangsgebouw, waar het bezoekersboek ter tekening ligt, schrijven zij hun namen tussen die van vele Belgen en Nederlanders. De rechtstreeks betrokken Duitsers haalt ge er onmiddellijk uit het boek, want daar zijn dan k de kolommen voor het nummer van een graf en het nummer van het "block" ingevuld. Z goed is de organisatie wel. Hoe vaak het kleine, gedrukte boekje met de nummers van de 40.000 al gebruikt is, verraadt zijn beduimeldheid. Maar we kijken liever in het grote boek, waar naast nuchtere nummers, gevoelens tot uitdrukking komen. Een interessant studieobject voor wie er de tijd voor heeft.

"Nichts kann verloren werden durch den Frieden. Alles kann verloren werden durch den Krieg", (Block 16, Grab 529), leest ge daar. Op het meer persoonlijke vlak ligt: "In stillen Gedenken an unsere Eltern, die vielmals hier waren am Grab von unserem Bruder Heinz", (Block 26, Grab 161)... "Vielen Dank fr die vorbildliche Pflege der Grber", (Block 8, Grab 10). Elders staat er niets achter dan "In stiller Andacht"...

 

Weer individu

Ziedaar een ongeselecteerde greep zonder jacht naar effect. Het wat nauwkeuriger snuffelen in dit boek lijkt ons een prijzenswaardige daad. In de omslotenheid van dit receptielokaal valt dan de ban van de massale eenheid daarbuiten van u af. Het is alsof, door die exacte nummering, uit de collectiviteit telkens n individu naar voren treedt omdat het geroepen werd...

"Entschuldigen", zegt een Duits paar achter onze rug, dat we nu pas ontdekken. We schuiven hun het boek toe. Er wordt er wr een opgeroepen... Met gevoelens van onbekenden die vertrokken zijn, hebben we geen last, we zijn echter niet onbescheiden genoeg om later terug te gaan om te kijken naar wat zij schreven met wie we een fractie van een minuut oog in oog gestaan hebben.

 

Pools kerkhof - Lommel - Archief Pierre van Beek

 

Pools kerkhof

Op slechts vier kilometer ten oosten van Lommel ligt nog een tweede soldatenkerkhof. Dit is geheel aan de Poolse gesneuvelden gewijd. Het bevindt zich op de "Kruiskiezel", direct bij het kruispunt van de wegen Lommel - Overpelt en Eindhoven - Hasselt. Hoewel klein van omvang - er liggen slechts 253 graven - is ook dit zeer stemmingsvol en met bijzondere zorg onderhouden. Aan drie kanten omsluiten dennebossen met een singel van sparren en berken het complex, dat vanaf de wegkant iets schuin oploopt. Staande op het hoogste punt heeft men over de kruisen en de weg heen een fraai uitzicht over het vlakke land tot daar waar het oog op een bosrand vastloopt.

"Gemeente Lommel. Hulde en erkentelijkheid aan onze bevrijders 1940-1945" staat er op een hardsteen gebeiteld. Het midden van het ereveld wordt ingenomen door een meters hoog kruisbeeld aan de voet waarvan permanent kransen liggen met Poolse en Nederlandse teksten op de linten. Hoofdmonument van dit kerkhofje, waar ook de graven liggen tussen het heidekruid, vormt een rechthoekige wand van hardsteen over welks oppervlak verspreid staan de namen van de plaatsen, die aan de Polen hun bevrijding te danken hebben. Zo leest ge daar dan, sprongsgewijze over het vlak verdeeld: Ieper, Ruiselede, Gits, Hooglede, Thielt, Gent, Roeselaar, Stekene en Merksplas. Vr de wand links staat een massief, uit n blok steen gehouwen beeld van de Poolse beeldhouwer Marion Wnuk uit Warschau en daarnaast een bronzen plaat met een in het Pools, Nederlands en Frans gestelde tekst: "Duizendjarig Polen aan zijn zonen op deze grond gesneuveld". Op in de rulle bosgrond gedrukte marmeren gedenktafels, waaraan weer en wind hun glans ontnomen hebben, wordt hulde en erkentelijkheid betuigd door hen, die in eerste linie bij de bevrijding betrokken waren. Dat blijken dan bewoners van straten en wijken in de nabije omgeving, padvinders, en ook het ons welbekende Baarle-Nassau-Hertog, waar men ook de Polen nog altijd niet is vergeten.

Een bezoek aan dit kerkhofje betekent slechts een kleine omweg bij een tocht naar het veld van de veertigduizend op Kattenbos. Het kwam ons als het meest praktisch voor dit Poolse ereveld op de heenreis naar Kattenbos aan te doen. Dit laatste kan men daarna langs geasfalteerde binnenwegen bereiken zonder Lommel opnieuw aan te doen. Men dient dan echter wel over een kaart te beschikken.

 

Hoe kom ik er

Daar het niet in de bedoeling ligt van de hele excursie een "graventocht" te maken, willen we hier ook nog een en ander vertellen over het traject naar Kattenbos. Wij geven de voorkeur aan de route Tilburg, Hilvarenbeek, Reusel, Bladel, Eersel, Bergeijk (over Eerselsedijk), Luiksgestel, Lommel, Kattenbos. Een van de mooiste en rustigste routes, die er door het Kempische land te maken valt.

Men komt dwars door het oude Eersel met zijn door linden omzoomde dorpsplein, dat een geheel eigen sfeer ademt en waar ge rakelings passeert aan het 15de-eeuwse kapelletje, dat een oponthoud zeker loont. Dit geldt ook voor een wandeling over het dorpsplein. Bergeijk omarmt u met zijn heerlijke bossen. Dit uitgebreide dorp met zijn unieke klokkestoel naast de oude kerk op de plaats van de in 1650 ingestorte toren eenmaal gepasseerd, voert een kronkelweg naar Luiksgestel, het langgerekte landbouwdorp, dat in de tijd van de generaliteitslanden een enclave vormde in Staats Brabant, waar het geloof van vervolging vrij bleef. De hypermoderne St. Martinuskerk met haar antieke beelden dwingt hier tot een kort oponthoud. Was het onderweg overal nogal rustig, na Luiksgestel betreedt ge definitief het land van de stilte, waar alleen Luiksgestelnaren op een zonnige zondag per fiets kalmpjes over het asfalt peddelen zonder telkens door auto's naar de kant van de weg te worden gedrukt.

Mooie harde wegen leiden altijd naar een doel. Maak u niet ongerust wanneer 't gevoel, dat ge naar nergens gaat hier langzaam de overhand krijgt totdat ge arriveert aan de kleine grenspost. Geef maar even een signaal als gij er niemand van de Belgische Douane ontmoet. Dan verschijnt er wel een geniformeerde arm achter een raam, die het teken tot doorrijden geeft. Misschien ook verschijnt er helemaal niets en dan rijdt ge maar op eigen initiatief verder.

Een nog uit de oorlog stammende baileybrug, waarvan de planken onder de wielen van de auto rommelen, voert over het kanaal Bocholt - Herentals en direct daarna valt ge in verbazing. In de dennebossen aan weerskanten van de weg rijen zich villa na villa, landhuis na landhuis, waarvan niet n aan het andere gelijk is. Geslaagde en minder geslaagde, maar toch het meest van de eerste categorie. Hier heeft de geplaagde mens kennelijk zijn vrijheid uitgevierd en daartoe blijken heel wat Nederlanders te behoren. Alsof het nog niet genoeg was, stuit ge rechts van de weg ook nog op een 13 ha groot, naar moderne eisen ingericht sport- en ontspanningscentrum met een overdekte tribune, waarop menige grote stad jaloers zou kunnen zijn.

 

Bosvijvers

Overigens is ook dat Lommel met zijn 20.000 inwoners nog niet zo klein. Het behoort tot de meest uitgestrekte gemeenten van de provincie Limburg. Het onderscheidt zich o.a. door het bezit van een dubbele dorpskern, die met het Frankische marktplein met zijn fraai wit oud-gemeentehuis dat nu politiebureau is, en de kern van het kerkplein met de statige neo-gotische kerk van Sint-Pieter-in-Banden. Hoewel er de laatste jaren veel geschonden werd, heeft Lommel toch nog altijd zijn karakter van een typisch Kempendorp bewaard. Sterk ook spreekt het Kempenkarakter door de omgeving. Lommel is het land van de dorre steppen, dat echter na de oorlog enigszins aan aard heeft ingeboet, maar het is ook de streek van prachtige duinen, zandverstuivingen, uitgestrekte dennebossen, waarin uitgegraven vijvers stil te blinken liggen. Die laatste vindt ge op het reeds eerder genoemde gehucht Kattenbos op de weg naar Leopoldsburg.

Na het verlaten van de tweede dorpskern in zuidelijke richting en het passeren van de spoorlijn begroet u rechts op een heuvel de geheel gerestaureerde standaard-windmolen. Dat is de van 1820 daterende "Leyssensmolen", die in 1965 van elders naar Kattenbos werd overgebracht en daar nu als een uitdagende blikvanger fungeert. Direct na de molen beginnen links en rechts van de weg de dennebossen. Geen vlakke, eentonige bossen maar een aaneenschakeling van bergen en dalen. De bodem bedekt met fijn gras en een laag van overjarige naalden. Een vijver langs de weg, waar het vissen verboden is, en vers witgeschilderde palen met als emblemen een zwarte vis of een reenkop wijzen de weg, die ge echter ook hemelsbreed kunt kiezen. Altijd zult ge wel ergens stuiten op de dieper in het bos gelegen grotere vijvers, in zandige kommen. Zij hebben hun ontstaan niet te danken aan de natuur maar aan mensehanden. Die mensen hadden al vroeg (1891) ontdekt, dat het witte zand hier in de Kempische bodem tot het fijnste van Europa behoort en zich uitstekend leent voor de glasindustrie. Met name voor kristal. Een tiental van zulke vijvers moet hier door de streek verspreid liggen.

 

"Blauwe Meer"

Na enige tijd loopt ge uit op de afscheiding van de camping "Het Blauwe Meer", waarvan de ingang zich langs de weg naar Leopoldsburg bevindt. Het is een camping zonder veel kunstwerken. Men heeft zich daarbij beperkt tot een kantine en het meest noodzakelijk sanitair. Zij ligt grotendeels verspreid in het dennebos en verder over een meer open zand- en heidegedeelte, zodat de natuur hier nauwelijks enig geweld werd aangedaan. Die natuurlijkheid wordt in hoge mate benadrukt door 't uitgestrekt bassin van een midden in het bos liggende zanduitgraving, die daar in de zon ligt te stoven als een grote, lege schelp. Ge kunt er zo maar vanaf de bosrand, waar velerlei "kabouterhuisjes" met weidse namen als bv. "Meerzicht", caravans en kleurige tenten staan, het water inrennen om te zwemmen of in een zalig nietsdoen wereldvergeten te drijven op uw meegebrachte rubberbootje. Daarnaast blijft er in de grote schelp nog voldoende ruimte vrij om bruin en gaar te bakken of te ravotten in dat fijnste zand van Europa. De verrassing van de dag vormde bij ons bezoek op een zonnige zondag echter wel de ontdekking, dat op de naast huisjes, caravans en tenten geplaatste auto's niet de Belgische maar de Nederlandse nummerplaten domineerden...

Nog geen kilometer voorbij "Het Blauwe Meer" bevindt zich de ingang van het Duits soldatenkerkhof, waarover wij hierboven spraken.

 

Wandelwegen

Een dagtocht daarheen kent nog veel meer mogelijkheden dan we hier aanstipten. Lommel koestert niet ten onrechte toeristische aspiraties. Dat vertelt al de figuratieve plattegrond van de Vlaamse Toeristen Bond op het kerkplein en de uitstippeling van een drietal wandelwegen: het 3,5 km lange "Vijverpad" langs de bosvijvers, het 2,5 km lange "Reservaatpad" aan weerskanten van het valleitje van de Molneet door een landschap dat een dramatische strijd voert tegen het stuifzand, waartegen zelfs een schutwal moest worden opgeworpen, en als derde het "Hoeverbergenpad" (7,5 km), dat langs het Duitse kerkhof naar de Eikenberg met houten uitkijktoren voert. Maar dat alles bij elkaar wordt voor n dag wel te veel, al valt de lust tot ontdekking vaak moeilijk in toom te houden.

Voor een terugkeer naar Tilburg biedt Lommel verschillende mogelijkheden, zeker als men niet voor een omweggetje terugschrikt. Wie zich tevreden stelt met enkel een bezoek aan het Duitse kerkhof - dat is zeker reeds de moeite van een tocht waard - kan gemakkelijk in n middag op en neer. Het is immers uit en thuis slechts honderddertig kilometer.

 

Gids voor Vlaanderen

Wie mr van het Vlaamse land wil leren kennen, schaffe zich de uitgave van de Vlaamse Automobilistenbond "Gids voor Vlaanderen" aan van Jozef van Overstraeten. Het is een turf van bijna duizend bladzijden op goedkoop papier. Hij geeft bijzonderheden van alle Vlaamse plaatsen tot de kleinste toe. Weliswaar veelal summier maar in zulk een hoeveelheid, dat men op bijna iedere bladzijde op verrassingen stuit. Men kan er met kaarten in de hand een hele winter in puzzelen voor het maken van zomerplannen. De prijs van dit onmisbare boek bedroeg vorig jaar voor niet-leden van de bond tien gulden in een Turnhoutse boekhandel.

 

PIERRE VAN BEEK