INHOUD AUDIO INTERVIEWS
INHOUD WTT
CUBRA HOME

PRINT DEZE PAGINA

Het Woordenboek van de Tilburgse Taal wordt mede mogelijk gemaakt door

 

Tilburgse dialectsprekers - genterviewd in 1978-1980

Aflevering 1 - Interview met de heer en mevrouw Bertens

Transcriptie en samenvattingen: Hans Hessels

Datum opname: 29-5-1978

 

Genterviewden:  De heer Toon en mevr. Toos Bertens,

 

Geboortedatum: beide-19 kraak-sputter-03

 

Onderwerpen: 

Slagerijen, Varkens- en runderslachters, Melktoer, Manufacturen, Paard en kar, Slachthuis, Kalfkoeien, Markten in Rotterdam, Zeeland en Den Bosch, Koeien lossen, Hitsige stieren, Slachten en villen, Ingewanden, Waarmerken, Thuisslachten,  Keuringsdienst, Varkenshaar, Schoonmaken, Frutblaos, Paardenslagers Stierenslachten, Buitenslachters, Nuchtere kalveren, Gat kussen, De Kaojen Hoek, Zaadballen, Opvangen bloed, Slachtafval, Medicijnen, Koosjer slachten, Vastendag, Joodse slagers, Tilburgse slagers, Leuren met de koeien, Etalageweek, Tuberculose, Markten

 

Bijzondere Tilburgse woorden:

buk (=handel?), plaotepoetser, mannefetuure (=manufacturen), rijkncht (voerman voor vleestransport), vur gin hl f duuvel bang (=voor niemand bang), vrze (=vaarzen), kedze (=soort bakken?), kontwrek (=achterwerk), nteldrem (= enteldarm), pns (=pens), frrefiejeere (=(hier) waarmerken), lojke (=loodje), tsslachte (=thuisslachten), slim (=schuin), voejerkeetel (=voederketel), nuchtere kalleve (=nuchtere kalveren), honsblaos (=blaar?), stinpst (=steenpuist), kouwsjer (=koosjer), rabbie (=rabbi), fn houwe (=zuiver houden), traajfel (Joods, +/- niet koosjer!?), vurvles (=vlees van het voorste deel van een rund), de Jood (=een Jood in het algemeen), grote lui (=de welgestelde burgers = fabrikanten), dubbelbille (=dikbillen), gteparkske (=Julianapark), paoskoej (=prijsbeest?)

 

Beroep: Melkjongen, hulpslager, vleesvervoerder


 

I-1

 

De heer Bertens vertelt over het vroegere onderscheid tussen varkens- en runderslachters. Toen men later beide steeds meer ging combineren moest zijn vader het slachterswinkeltje in de Klaverstraat opgeven. Hij is zelf als hulpje een melktoer mee gaan lopen en hulpslager geworden.

  Luister naar het bestand

 

n mn vaader ha zogezeej  bij van Gelove gewrkt gehad!

 

Ge had vruuger niks as varkensslaagers alleneg n runds alleneg, witte wl!?

 

Toen ging den buk zon bietje meer aachtert n toen isser de man tgescheeje, witte wl

 

Toen zk irst de mlkrichting gegaon n daor liepe die, die, d waare zak zgge, die manne die ene toer hadde n d waare gewoon jongere om meej te lope.

 

daor hbbek in en bangktbakkerij gestaon, j, ge wit wl, as plaotepoetser n invtte n zo n toen kwaam er de zoomerdag aon n daor hadde ze en ijskoowfebriek bij

 

I-2

 

Bertens werkte bij een banketbakkerij (naam niet verstaan) waar ze op een bepaald moment 32 wagentjes hadden rijden. Daar werd het vaak nachtwerk en daarom is hij bij een manufacturenmagazijn gaan werken en uiteindelijk als hulpslager in diverse slagerijen. Tenslotte belandde hij als rijknecht bij slachter Jan van Geloven.

  Luister naar het bestand

 

Toen waarder himml meej genaajd, toen moeste vort saoves wchte toed die rijers trugwaare, d was toen saoves en uur f llef, half twaalf

 

 

 

Bij Fons van Lon daor ginget ngal, d was in de Heuvelstraot n de was en maggezn van mannefetuure.

 

Meej Jan Sanne nr  Krvel meejgegaon Fraanske Tuurlings in de Zwijsestraot Sjf Verbunt n de Bredssewg n Sjaak de Krt in de Koejstraot Broodje Jantje, mar d zn wir kindere van de kindere, witte nie!

"n toen zk bij Jan van Gelove gegaonmar toen zaate ze zonder rijkncht te kke n ik ha ng not meej paard n kar gereeje n d was toevalleg ok ng zon rtzak okdie sloeg van veure n die sloeg van aachtere dus as ge daor nie opltte koste en opsoodemieter krge!.

 

I-3

 

Bertens werkt aan het slachthuis en vertelt over de Brabantse boeren die afgekalfde koeien gingen halen in Friesland en Groningen omdat ze het fokken zelf niet aandurfden (of kwam de Friese knecht naar Brabant om te assisteren bij het kalven.?). Later gaat hij op de wagen om vlees te vervoeren voor de slachters.

  Luister naar het bestand

 

De boere die waaren hier ng te bang dsse ng nie durreve en koej te vatte zogezeej, die nie gekallefd hadsset nie goed kosse, dsser gin verstaand van hadde!

 

dr hadde zogezeej ene Vriese knchtdie laag daor dag n naacht in dieje stal want die moes op die koeje paase teege d die koeje kallefden die luste gre en borreltje..!.

 

n toen zk zogenaamd bij Jaones Los n de gang gegaon, d was op de Vismrt, et Willemsplein n de was ene grote grssiern die ging zoogenaamd dan iederen dinsdag nr Rtterdam Mrt n dan swoensdags nr Den Bosch, donderdags gingie nr Zeeland, gingie van Zeeland deur nr Vriesland!.

 

I-4

 

Bertens heeft het over het lossen van de koeien en stieren. Een gevaarlijk karwei waarbij van alles kon misgaan, vooral met hitsige stieren.

Luister naar het bestand

 

...dan koste daor zak zgge zon ssteg koeje lsse behalleve de stiere dieter bij waaredaor hadde ng zonne schone bij, n d was Denie van Lon, die was vur gin hl f duuvel bang

 

En dan stonde ze wir vur en rt n dan waarde bang dsse dur die rt heene soodemieterdekwaamde enen ooverwg dan moeste tkke dsse den ooverweg nie op

 

n ge moest ng tkke f ze spronge ng boovenop oew lf okn die ginge nie nr binne die mannevan die hitsege stieren der is dan niks n te doen, n die manne!.

 

n dan liet hij em mar ls want hij vatte aatij de grotsten deugniet h...n dan daor gienderwd die koeje n die vrze stonden ammel vaastgebonde n dan was d van den was d op daander!.

 

I-5

 

Bertens geeft een plastische, technische uitleg over het stierenslachten. Vervolgens werden de beesten gevild, haalde men de ingewanden eruit en moesten ze ook opgetakeld worden.

Luister naar het bestand

 

Dan kwaame ze zogezeej gewoon ls, teminste ls, gewoon n de haand binne, eej, n dan hadde wij zogezeej liere ligge, han zistien liere n dan gojde ze der zistien, zistien stuks veej teege de grond aon in ene keer!!

 

Der wasser ene die schoot die stiere ammel witte wl, die was ngestld van et slachths n j degeene deraachter die sneej zene nk aaf n j dan bloejde ze t!!

 

Dan hadde vruuger zogezeej, waare d kedze wr dgge ze ingojde dan op dere rug want aanders kosse ze zak zgge nie ville!!

 

n die ginge vast nt ville n asser dan zogezeej en klr was, dan ging die omhog n dan hadde wij vruuger, hadde wij liere die moese we ammel meej de haand omhog draaje!

 

Dan sneede gij zak zgge van aachtere, boove de koej wier d durgeslaon, zak zgge, d kontwrek zogezeej, dr aachter witte wl, n dan, j, dan moeste diejen nteldrem dert haole n dan lsmaoken n doen n dan viel er hil dieje pns, die viel in ene keer in diejen bak neer!

 

Illustratie uit Handboek voor de slager; 1956; onder hoofdredactie van J.W. Baretta,een uitgave vanwege het ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening.

 

I-6

 

Tijdens de oorlogsjaren werd het vlees verdeeld over de bteslachters vanuit het slachthuis dat in 1977 50 jaar bestond, aldus Bertens. De beesten moesten ook gewaarmerkt worden.

Luister naar het bestand

 

Nvvenaant dtter veej was krege ze der aantal n nvvenaant dsse slaagers hadde krege ze zogezeej der vles n d ging sewle in kieloos gepaord n d ging sewle in enen halleven bist gepaord  n et ging ok wlles in enen helen bist gepaord.

 

Toen wier der niks mir geslacht ts, d moch niemer!! D was afgelope!!. Zo gauw et slachths hier ston mochter, mochter ng gin vloj geslacht wrre!!

 

ds vleej jaor ffteg jaor gewrre mar ze hbben et nie gevierd want ik hb et toevalleg ng n de prtier vleej week gevraoge.

 

Mar dan moese die biste gefrrefiejeerd wrre, d was zogezeej aksijnze derop witte nie n dan krege ze en lojke in dere start!

 

I-7

 

De heer zogezeej Bertens vertelt over de rol van het belastingkantoor en de keuringsdienst bij het aanvragen, uitvoeren en fiscaal afwerken van de slachtingen. Het thuisslachten kende nogal wat techniekvarianten.

  Luister naar het bestand

 

En as naa dieje man, dieje dieje kommies die koej takseerde n der stond en briefke zak zgge meej de prs op dttie zeej, nouw die e die houw ik, d kos ok  n dan hadde niks te zgge, dan koste gij wir gewoon en aander koej vur kope n dan koste gij wir n de gang gaon

 

Toen zaat de Keuringsdienst bezije et plesiebuuroo, et ouwe pliesiebuuroo, d zogezeej in de Zwijzestraot n daor was zogezeej de Keuringsdienst

 

D tsslachteden ene die hagget zo n den aandere zo. Den ene ha en ketrl n den aandere moeste gij zogezeej boove meej en ketrl, moeste gij daor en zere dingen in steeke, heej, n dan moeste ze boove zogezeej meej en  zer moeste gij ze meej tweej man opdraaje boove.

 

n dan moeste zien dsse rcht hong, dsse zak zgge meej et durkappe, dsse nie slim hong want aanders gingde himml slim!.

 

I-8

 

Het schoonmaken van de beesten gebeurde in een grote bak met kokend water en was toch een secuur werkje. Van het varkenshaar werden vaak borstels gemaakt

  Luister naar het bestand

 

Illustratie uit Handboek voor de slager; 1956; onder hoofdredactie van J.W. Baretta, een uitgave vanwege het ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening.

 

Dan moeste de oore, daor moeste vur oppaase. Ast te het waoter was dan krulde ze op n dan braande die haor derin n zo wast meej en varke presies inder. Ast te het was dan braande die haor drin n dan hadde soodemieters veul wrk want dan koste ze nie schonkrge die rtzakke!

 

En dan hadde gij ene groten bak waor d varke goed in kos n dan lgdem zak zgge op zenen bk zo derin, witte wl, meej zen  pote aachtert n dan hadde zonne voejerkeetel meej het waoter

 

En dan hadde van die krnge bij, j, dieter zon haor op hadde staon! Hadde die mense die niks dinne dan in die td dt slachten was, dan vur te zoute vur de boere, die ginge hil die boere ginge die aaf, war, mar dan trokke ze wl der haore!.

 

I-9

Bertens legt uit wat er allemaal met een (frut-)blaas gedaan kon worden; een sigarettenpijpje erin en opblazen, een voetbal van maken of een rommelpot (soort muziekinstrument) fabriceren. In de oorlog werd voor de Duitsers geslacht.

Luister naar het bestand

 

Heej Toon f Lewie f onverschilleg wie twa: Ge krgt ene frut as ge et vreke zen gat kust n zo ging d,  witte nie.

 

Gin meens zo gemeen as ene slaager, d vonne ze ammel leuk (aldus mevr. Bertens)

 

En dan liete die blaos w drge n zo gauw asse w gedrgd was, j dan gingder meej voetballen op straot.

 

Mar we hbbe vruuger in den orlg dikkels genoeg gehad d we van smorges vijf uure toe saoves twaalef uure niks waare as op et slachths n dan gingde wir nr hs want al dtter geslacht wier d ging nr Duitsland nr toe want d waare mist ammel vrekes n die moese n zoveul td oover de grns zn.

 

►Zie CuBra/WTT dossier voor het gebruik van de frutblaos

Frutblaos

Foetelpot

 

I-10

 

Paarden werden niet veel geslacht. Jan van den Berg en Jan Akkermans waren de enige paardenslagers. Bertens legt ook uit waar De Kaojen Hoek zich precies bevindt. In de oorlog werden ook schapen en nuchtere kalveren geslacht en de zaadballen werden bewaard voor gebruik in de farmaceutische industrie.

  Luister naar het bestand

 

Paarde wiere der hier mar hil wneg geslacht. D was Jan van den Berg n die wont injwaor wont die naa zo gaaw ok wir.in de Kaojen Hoek, daor wondenie.

 

Mevr. Bertens: Ik moet nr de weejseej. De heer: J, dan hadde idder moete gaon!!.

 

Jan (Akkermans) die keek nie zo naaw, Jan die vatte wttie krge kos n wt goejekopste was. J dan kchtie in Den Bosch kchtie zogezeej en stuk of zs van die zgveules n dan kwaampief aachtn nvvenaant wttie kos krge

 

..n schaope nt as in den orlg, wiere zak zgge schaopen ok geslachtn nuchtere kalleve zak zgge, kalleve die zak zgge nt snaachs geboore waare!.

 

n dan wiere zogezeej die, die, j, die zaodballe danballekeshd waare dan zon, zon  dinge, die moese ammel bewaord blve!.

 

I-11

 

Veel slachtafval en organen (o.a. zaadballen) werden gebruikt als grondstof voor medicijnen (middelsne), vooral bij Organon in Oss. Ook al het bloed werd opgevangen en werd van het eiwit gescheiden.

  Luister naar het bestand

 

Daor din ze zogezeej in   e zg et es gauw ints..ts..tsgdvernondejuudie gebrkte ze zogezeej vur e vur middelsne, vur ten n taander gebrke.

 

De kpkliere t en, t en koej d waare maar zo, zak zgge, zukke dinge n die moese er tgehld wrre toen den Duitser er ng was, die wiere vur opwkke vur weeje vur en vrouw.

 

Nou weet ik tch gdverdomme nie wlk febriek d d was. .. Was d bij den Organon?.. Bij den Organon j!! Presies, daor wasset j, daor wiere die ammel zogezeej vur middelsne gebrkt.

 

Nt as bloed moes opgevange wrre n dan die Duitsers die(mevr. Bertens biedt een kopke thee aan) han daor en mesjien nirgezt.

 

mar d bloed moes dan gevange wrre n dan moes d geklpt wrre n dan liepe die tweej ppkes die liepe zo neeve mekaare n dan liep et en liep bloed t n et aander liep et eiwit t t et bloed n d eiwit d wier dan verkcht vur zeuvennenenhalleve gulde de lieter n die bangktbakkers!.

 

I-12

 

Bertens vertelt over het gebruik van ruggenstrengmerg voor het genezen van wonden, puisten en blaasjes en vervolgt met een uitleg over het (koosjer) Joods slachten.

Luister naar het bestand

 

.op dere vinger f dere dm hasse zogezeej zon honsblaos derop staon nt asse zinne.ik zal es en stukske ruggestrngmrg meejbrngen en uur ndderaand wast oopegebrooke..

 

Mn dchter die ha hier zogezeej zonne stinpst staonn en uur ndderaand koste zo de slierte t trkke, de vlleghd dieter tkwaam!.

 

De was zogezeej kouwsjer slachte. De Joode die mooge niks slachte of der kwaam ene rabbie bij.

 

Mar dan moes dieje kp, die moes hilleml aachteroover staon meej de hoores zogezeej op de grond zo n dan moes d goed strak staon, dsse zogezeej meej der snt hier wir op de stene laag n dan kwaam dieje rabbie deraon, die ha daor al en uur rond gelope vurdttie de nk afsneej, n die di niks as d ms fn houwe, daor mcht gin spatje n blve zitte!.

 

I-13

 

Als de koe een longziekte/tubercolose had, mocht ze niet verwerkt worden. Voor de Joden waren ze dan traajfel. Joodse slagers waren Gerson (Zwijsenstraat en St. Annaplein) en Hartog-Vermeulen (de Jodjes). Slechts een gedeelte van het vlees mocht door de joden gebruikt worden.

  Luister naar het bestand

 

..n dan trokkie er meej d ms deur, ene keer witte nieen dan mktenie daor zon spleet ooverheene n dan kroop hij daor meej d msje kroop hij daor zo in n dan vuuldenie f die longe vastzaate n de binnerand.

 

Toen hadde ng die tuuberkuulooze koeje, hoen vlleghd d was, d hbbe ze op et momnt, d hbbe ze gddank nie mir. Mar ot dsse dervan nsloege man dgge der niks mir meej kost doen!.

 

.n asse d hadde dan mooge ze der niks van gebrke as d vastzaat. Dan was die nie traajfel! J d noemde zullie traajfel j, ds en tdrukking van de Joode!!.

 

Wij steeke die koeje aaltij aaf zogezeej, onder de zsde lid, witte nie. Dan hdde de runderhaos n den aachterhammar et vurvles d mooge ze ammel verkope n dan mooge ze zogezeej, moese ze dan biefstuk van maoke. Dsse zogezeej meej en koej van koogelbiefstuk mkte, d mooge zullie nie hbbe want d was van den aachterbout!.

 

I-14

 

De heer Bertens legt uit hoe de levering van vlees aan de Joden in zijn werk ging. Ook het schoonmaken van de machines die voor de vleesbereiding werden gebruikt moest allemaal koosjer gebeuren. Op een bepaald moment was hij intern hulp bij een Joodse slager en kon hij daar op vrijdag, de katholieke vastendag, vlees eten.

  Luister naar het bestand

 

Bij de Jood moeste frijdags vur de middag zogezeej oew vles gebrcht hbbe. Die mocht frijdags ndderaand gin vles mir nvatte n want saoterdags wast de Sabbat bij hullie!.

 

As ge nou en mesjien moest wasse, want die had tweej mesjiene vur gehaktmesjiene, heej. Aachter hatttie et staon vur de Joode n veur gewoon zogezeej, we zulle mar zgge jan-en- alleman, de kattelieke n, n dinge..

 

.dan moogde nie meej dieje zllefden mmer waoter erin doen n aachter gebrke f omgekeerd, die van aachter nie veur gebrke!. D was ammel dubbel wrk. Dan was d nie kouwsjer genoeg!.

 

Ds en ideej van de Jood. Daor kunde gij niks n doen!.

 

Wij hadde vruuger frijdags zogezeej vastendag vur ons..mar bij de Jood moogde d wl want dan waarde zogezeej bij de Jood intrren, witte nie, mar ze zin wl: Ge kunt et hbbe as ge wilt, hdde graag vis dan kunde vis hbbeik aat gewoon bij hullie meej!.

 

Joode waaren er zat toen in Tilburg, mar j, die meense zn ammel opgermd hi.

 

I-15

 

De in de jaren 40 en 50 bestaande Joodse slagerijen worden door de heer zogezeej Bertens opgesomd.

Luister naar het bestand

 

Zo hadde zogezeej eevan Leuwe, d waare tweej ouwe, ouwe mannekes zo bij mekaare n ge had slaager Gerson die wonde in de Zwijzestraot, dan hadde op St. Annaplein hadde, hoe hietie naa tch zo gauw..

 

dan hadde ng teegenoover de prttestante krk in de Zoomerstraot.. daor wonde zogezeej ok en stl Jodjes n die stl Jodjes dinne niks as in huije n in bene n ze kchte zak zgge de gte die verkchte ze wir n zo..

 

Mar ge had zogezeej ok veul mense, de grote lui die ok jood waare n dan moeste d vles zogezeej vur de middag brnge. Mar j, die meense zn opgermd want David Gerson ok, dies ok meej zen hshouwe

 

mar ik gelf de rabbie, die heej op et slachths ng lang gekoome gehadmar nt as in den orlgn, want toen gelf ik wl dsse zogezeej gin slachterij mir mochte hbben n doen!.

 

I-16

 

Met de prijsbeesten werd rond de markten veel geleurd om uiteindelijk een goeie prijs voor het vlees te krijgen (zo begrijp ik het ongeveer). Vervolgens worden enkele grote slagerijen in het centrum van de stad genoemd.

Luister naar het bestand

 

En die kcht daor zak zgge en  koej f en vaars f, f onverschilleg wt f, f enen s eejJan van den Booij die ging aatij nr Ossendrecht nr toe. Die hadde boere zitte die daor speesjaol vur sse zogezeej vtmste, van die dubbelbille n zo.

 

Illustratie uit Handboek voor de slager; 1956; onder hoofdredactie van J.W. Baretta, een uitgave vanwege het ministerie van Landbouw, Visserij en Voedselvoorziening.

 

Dan moeste gij hil de week deur, dan wast hier smndags mrt, aacht daoge ven tevurre wier der meej die koej geleurd dur de stad heen.

 

Nt as vroeger haddde die grote slachterije, d was Bernard de Brouwer in de Tnstraot daor nouw die lamslachterij is die daor op de hoek zit van de.Tillefoonstraot!...In de Tnstraot hadde de slaagerij van Ollefes (van Olphen), dan hadde in de Stasjonstraot hadde de slaagerij van Lewie Moors.

 

Mevr. Bertens tegen de heer: Nie zo vlug praote want dan kan de juffrouw et nie bijhouwe! De heer van de Heemkundekring: Het staat toch allemaal op de band!.

 

I-17

 

Bertens vervolgt/ geeft een uitgebreide opsomming van de slachters die in die jaren in Tilburg actief waren. Tenslotte opnieuw het leuren met de koeien door de stad.

  Luister naar het bestand

 

En ge hatter in de.Prinses Sophiastraotnhoe hiet naa die straot.daor bij de Vismrtas ge ik kan naa nie zggede Emmastraot, daor h die liep tch nr de Piusstraot nr toe.daor hadde de daames Graafmans zitte.

 

Daor hadde ok wir de firma van Olphen zittefemielie t de Tnstraotge had Walter Dirkx zitte, d was ok en grote slachterij n et Wilhelminapark.. ge had Gust Vromans zitte, ge had Pessers zitte, daor n d gteparkske

 

die daor zogezeej n de stad zaate net as de Oomse, Herkelens n van Ollefesn de Brouwer d waare ammel mnse die zlf zogezeej niks as kalvere meej slachte

 

Die paoskoeje zogezeej dan, daor gingde meej rond, n ge moester meej dur de Heuvelstraot n dan bleefde staon bij Riesj (Hotel Riche) vur de deur want dan ging den baos, die leeverde daoraon witte wl, n die ging daor en ptje bier vatte n assie dan trugkwaam, dan mogdet ok en vatte!

 

Paoskoej - getoond door slager Van Geloven op het terrein van het Tilburgs slachthuis (Abattoir) aan de Enschotsestraat in 1926. De jongen rechts zou de heer Bertens kunnen zijn...  (RAT/BOL)

 

I-18

 

Kort fragment over de etalageweek bij de slagers vanaf Witte Donderdag in de week voor Pasen.

  Luister naar het bestand

 

Mar nou is dt donderdags vur de Paose waar d zogezeej en eetallaazjeweek n dan hadder veul dieter iets manjiefieks van ksse maoke hor. Zak zgge iets van vt spte van kouw varkesreuzel, daor zogezeej wt kalfsvt tussedeur d en bietje harder wrt f van alles spte op hamme n kestele f  ten n taander van maoke
 

Etalage van slagerij Lejeune in 1936. Met dank aan Regionaal Archief Tilburg.

► KLIK HIER voor volledige weergave van de foto


Naar het begin van de pagina